صنایع دستی

صنایع دستی نماد فرهنگ، بینش فلسفی، ذوق و هنر انسان

صنایع دستی نماد فرهنگ، بینش فلسفی، ذوق و هنر انسان

تعریف صنایع دستی

واژه صنایع دستی مفهومی مدرن و متعلق به دنیای کنونی است. دوره مدرنیته با انقلاب صنعتی در حدود سال ۱۸۰۰ میلادی در کشورهای اروپایی آغاز شد. پیش از این دوران واژه ای به عنوان صنایع دستی وجود نداشت. زیرا آنچه که امروزه از آن با عنوان صنایع دستی یاد می­شود در گذشته صنعت رایج زمان بوده و صنعتی دیگر جز آن وجود نداشته است. اطلاق صفت “دستی” به صنایع مرسوم گذشته و شکل گیری این واژه با ظهور صنایع جدید و تکنولوژی ماشینی پدیدار می شود.

قلم زنی صنایع دستی ایرانی

لغت نامه بریتانیا صنایع دستی را جز صنایعی می داند که مهارت، ذوق و اندیشه انسان در تولید آن نقش اساسی دارد. در گزارش مدیریت طرح و برنامه سازمان صنایع دستی ایران نیز  چنین تعریفی از این واژه شده است: “صنایع دستی به آن رشته از صنایع اطلاق می‌شود که تمام یا قسمتی از مرحل ساخت فرآورده‌های آن با دست انجام شده و در چارچوب‌ فرهنگ، بینش فلسفی، ذوق و هنر انسان های هر منطقه، با توجه به میراث قوی آنان ساخته می شود.

در تازه ترین و بهترین تعریف از این واژه چنین آمده است: صنایع دستی به بخشی از هنر-صنعت گفته می شود که با بهره گیری از مواد اولیه بومی و انجام کار اساسی به کمک دست و افزار دستی محصولاتی ساخته می شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همین عامل تمایز آن از صنایع ماشینی است، مانند قالی بافی، زری بافی، و نظایر آن.

فرش دستباف ایرانی

در فرآیند تولید صنایع انواع صنایع دستی، بر دو قابلیت تفکر و تجربه تاکید می شود. نوآوری و حفظ سنت‌ها و مهارت‌های استادانه از این دو قابلیت برخاسته و سبب تکمیل و تداوم آن می‌گردد. برای شناخت ماهیت و مفهوم صنایع دستی توجه به سه عامل اساسی تشکیل دهنده آن یعنی هدف، شکل ظاهری و فناوری ضروری است که هماهنگی بین این سه عامل نیز در کیفیت مادی و معنوی و میزان ارزش افزوده صنایع دستی اثرگذار است.

ابعاد صنایع دستی

هدف

هدف در صنایع دستی بر مبنای نیاز مادی و معنوی تعریف شده و این نیازها خود می‌تواند بیان کننده‌ی نوع محصول تولید شده باشد. در نیازهای معنوی تکیه بر باورها، آداب و رسوم و ارتباطات قومی و فرهنگی است که می‌تواند همگام با نیازهای مادی ناشی از شرایط زیستی و معیشتی در یک اثر متجلی شود. شرایط زیستی تابع آب و هوا یا اقلیم است. شرایط معیشتی در مرحله اول نوع تغذیه، پوشاک و مسکن انسان‌ها را مشخص می‌کند و در مرحله بعدی کار و پیشه و فعالیت های اقتصادی، متناسب با آداب و رسوم ملی و قومی را پدید می آورد.

هدف صنایع دستی

شکل ظاهری

بعد دیگر صنایع دستی شکل صوری یا ظاهری اثر است که گذشته از زیبایی آن خود باعث شناسایی و وجه تمایز آن از صنایع دستی سایر مناطق و سرزمین هاست. شکل ظاهری هر اثر که همان وجه تزئین آن است از سه جنبه زمینه (بستر کار)، متن (نقش و نگارهای اصلی که بر زمینه قرار دارد) و آرایه  (اجزای الحاقی برای تزئین) قابل بررسی است.

شکل ظاهری

فناوری

سومین عامل تشکیل دهنده صنایع دستی فناوری است. فناوری یا روش تولید که بنیان اصلی شکل گیری یک اثر در صنایع دستی است با بهره گیری از دانش و تجربه پیشینیان و  گاه به مدد تجربیات و اطلاعات جدید، تولیدات متنوعی را پدید می‌آورد. نوع مواد و مصالح در انتخاب فناوری برای تولید تاثر فراوانی دارد. هنرمند ابتدا از آنچه که در طبیعت پیرامون وجود دارد استفاده می‌کند و گاهی به دلیل کمیاب بودن یا گران بودن مواد مصنوعی را جایگزین می‌کند. عوامل تولید که زیرمجموعه فناوری به شمار می‌روند رابطه مستقیمی با انواع سرمایه مادی و معنوی دارند. گونه‌های مختلف صنایع دستی ابزارها، دستگاه‌ها و تجهیزات خاصی را می‌طلبد.


فناوری

ویژگی های صنایع دستی

  1. امکان تامین قسمت عمده مواد اولیه از منابع داخلی و بومی.
  2. انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به وسیله دست و ابزارهای دستی.
  3. تاثیر اندیشه خلاق انسان در تولید و شکل بخشیدن به محصولات امکان ایجاد تنوع و پیاده کردن طرح های مختلف در مرحله ساخت این محصولات.
  4. داشتن بار فرهنگی با استفاده از طرح های اصیل بومی و سنتی به نحوی که معرف فرهنگ، هنر و تمدن آن کشور باشد.
  5. همانند و شبیه نبودن این نوع فرآورده های تولیدی.
  6. بی نیازی به سرمایه‌گزاری زیاد برای تولید آن ها در مقایسه با سایر صنایع.
  7. بالا بودن ارزش افزوده آن‌ها در مقایسه با سایر صنایع.
  8. امکان ایجاد و توسعه آن در مناطق مختلف شهری، روستایی و جوامع عشایری.

فیروزه کوبی صنایع دستی هنری

انواع صنایع دستی

  1.  هنری: به آن گروه از فرآورده‌هایی اطلاق می شود که دارای جنبه های هنری و تزئینی بوده و در اکثر موارد مصرف چندانی ندارد، مانند نگارگری، طلا کوبی و فیروزه کوبی
  2.  هنری –مصرفی: به آن گروه از فرآورده‌هایی اطلاق می شود که ضمن برخورداری از ارزش‌های هنری، دارای جنبه مصرفی نیز هستند، مانند فرش، گلیم و ظروف شیشه ای
  3.  مصرفی: معمولا به آن دسته از محصولات گفته می شود که دارای ارزش هنری اندکی بوده ولی جنبه های مصرفی قوی دارد مانند حوله بافی، پارچه بافی، مصنوعات حصیری، لباس محلی و چاقو سازی

حصیر بافی صنایع دستی مصرفی

صنایع دستی و گردشگری

امروزه صنعت گردشگری توجه ویژه ای به جوامع، ویژگی های اجتماعی، سنت‌ها و باورهایشان دارد. همین عامل سبب شده گردشگران به رویارویی و تجربه جنبه‌های ملموس و ناملموس فرهنگ‌های مختلف، یک موتور محرکه قدرتمند در جهت رشد روز افزون گردشگری فرهنگی دنیا شود. اساس گردشگری فرهنگی بر چند بخش قرار دارد که به صورت میراث مادی و معنوی طبقه بندی می‌شود. میراث مادی شامل منابع غیرمنقول(مانند بناهای تاریخی، مناظر فرهنگی و سایت‌های باستان شناسی) و منابع غیرمنقول (مانند مصنوعات، صنایع دستی، رسانه‌ها و کالاهای مصرفی است. میراث معنوی شامل مواردی چون بیان هنری، زبان، سبک های زندگی و فرهنگ عامه دانست. بسیاری از گردشگران در یک فروشگاه ویژه کالاهای دستی سنتی توقف می‌کنند. بخش ویژه ای از تجربه یک گردشگر صنایع دستی است. مانند هر محصولی، خرید صنایع دستی قسمتی از نیازها، خواسته‌ها و امیال انسان را ارضا می‌کند، اما صنایع دستی بیش از سایر محصولات گردشگری نقش شخصی را در تجربه خرید گردشگر ایفا می‌کند و از اندک مواردی است که اعتبار فرهنگ بومی را در مقطعی جهانی بازتاب می‌دهد. صنایع دستی سنت‌های محلی و ترکیب جمعیت محلی و بومی را نشان می‌دهند، آنها همچنین سمبل و نماد مکان‌هایی هستند که گردشگران از آن بازدید می‌کنند.

صنایع دستی و گردشگری

صنایع دستي در بستر تاریخ ایران

ایران یکي از كهن‌ترین كشورهاي آسیا و جهان در دوران باستان بوده كه امپراتوري‌هاي بزرگي مانند مادها، هخامنشيان، اشكانيان و ساسانيان را به خود دیده است و قدرت، سياست، اقتصاد، دين و نظام اجتماعي آنها بخشي از تاريخ و تمدن ايران به شمار مي‌رود. هنر عبارت از واكنش معنوي انسان به دريافت زيبايي‌هاي خلقت و فضيلت‌هاي انساني و بيزاري از زشتي‌ها و پليدي‌هاست. هنر تجلي خلقت است و بس. به گواه تاريخ، ايران يكي از كهنترين سرزمين‌هاست، كه خلافت انسان را بر زمين پذيرفته و آغاز تمدن روستايي و سپس شهري را بنيان گذارده است. اگر دستاوردها و ابداعات و آفرينش‌هاي هنر انسان را براي بهبود زندگي و كيفيت خوب زيستن هنر بدانيم، ايران يكي از كهن‌ترين مهدهاي هنراست. به طور خلاصه در قرن هفتم و هشتم و اواخر قرن سيزدهم و چهاردهم هنر صنایع دستي در اوج تكامل و شكوفايي خود بوده است. پس از ورود اسلام به ايران و ارج نهادن به هنرهاي سنتي و دستي، بناهاي اوايل دورة اسلامي در زمان سامانيان، غزنويان و سلجوقيان بخشي از شاهكارهاي فني و هنر معماري ايران را تشكيل مي‌دهند.  نظري كلي به تاريخ نشان مي‌دهد كه اصالت ايراني در پرتو درخشندگي فرهنگ خاص خود هر بار به صورتي جوانتر و شكيلتر و با نيروي بيشتر راه خود را به جانب حياتي نو آغاز كرده است. قبل از دورة قاجاريه هنرهاي سنتي و صنايع دستي ايران شهرتي جهاني داشت و اغلب كشورهاي اروپايي خريدار آن بودند. ولي در دورة قاجاريه اقتصاد ايران با سقوط و ركود توليد مواجه شد؛ به طوري كه صادرات پارچه هاي ايراني تقريبا متوقف و توليد ابريشم از ۲۷ ميليون پوند انگليس دورة شاه عباس به ۲۶۰ هزار پوند تنزل يافت. كارگاه‌هاي كاشان نیز به ۲۲۰ واحد كاهش يافت و صادرات فرش، ظروف سفال، شيشه ً متوقف شد. در اين دوره بود كه اقتصاد ايران و بلور نيز تقريبا يكسره به تسخير خارجي‌ها درآمد.

صنایع دستی و تاریخ

تقسیم بندی صنایع دستی ایران

صنایع دستی ایران شامل بیست و یک گروه است که عبارتند از:

  1. بافته های داری: محصولاتی كه به كمك دارهای افقی یا عمودی بافته می‌شود. مانند قالی، گلیم، رویه پشتی و زیلو.
  2. دستبافی:(نساجی سنتی): فرآورده‌هایی كه به كمك دستگاه های ساده و سنتی بافندگی (دستگاه های دو ورودی، چهار ورودی و ژاکاردی) تولید می‌شود جزء این دسته‌اند مانند زری، ترمه و جاجیم.
  3. بافتنی: انواع مصنوعاتی كه با كمك میل، قلاب و نظیر آن و با الیاف طبیعی تولید می شود، جزء بافتنی ها به حساب می آید نظیر دستكش، جوراب، شال و روسری
  4.  ررودوزی: كلیه ی مصنوعاتی كه بوسیله نقوش سنتی بر روی پارچه های ساده و یا با كشیدن قسمتی از نخ تار و پود به وجود می آید در این دسته جای دارد. مانند سوزن دوزی، ملیله دوزی و ،پته دوزی
  5. چاپ های سنتی: كلیه پارچه هایی كه به وسیله قلم مو، قالب و شابلون رنگ آمیزی شده و نقش می پذیرد جزء چاپ های سنتی به حساب می آید مانند چاپ قلمكار وچاپ كلاقه ای (باتیك).
  6. نمدمالی: انواع مصنوعاتی كه بر اثر متراكم کردن پشم و كرك در شرایط فنی مناسب از طریق ورز دادن تهیه می شود، در این گروه جای می‌گیرد. مانند پرده نمدی، پالتوی نمدی و زیرانداز نمدی.
  7. سفالگری و سرامیك سازی :به محصولاتی كه با استفاده از خاک رس و همچنین گل حاصله از سنگ كوارتز و خاك كائولن، به كمك دست و چرخ سفالگری ساخته و سپس پخته می شود۰اعم از لعاب دار یا بی لعاب)، سفال و سرامیك اطلاق می شود. مانند ظروف سفالی
  8. شیشه گری:محصولاتی را كه از طریق شكل دادن مواد معدنی ذوب شده در کوره نظیر سیلیس و خرده شیشه و یا تركیبی از این دو و با استفاده از روش دمیدن توسط لوله ی مخصوص و با به كارگیری ابزار دستی شامل انبر، قیچی و غیره حاصل می شود، در این دسته جای دارد.
  9. تولید فراورده های پوست و چرم: محصولاتی كه با استفاده از پوست و چرم دباغی شده به شیوه سنتی تولید می گردند در این گروه جای داردند، مانند پوستین، چاروق، نقاشی روی چرم و زین اسب.
  10. ساخت محصولات فلزی وآلیاژ: فراورده هایی كه به شیوه سنتی و با استفاده از ابزار دستی و انواع فلزات (مس، نقره، طلا و آهن) و انواع آلیاژها (برنج و ورشو) تولید می گردد نظیر انواع ظروف خانگی، چاقو، قندشكن، قلم تراش، قفل و …
  11. قلمزنی، مشبك كاری، حكاكی روی فلزات و آلیاژها: هنر– صنعتی است كه طی آن طرح ها و نقوش سنتی با استفاده از قلم، چكش و سایر ابزار دستی بر روی اشیاء ساخته شده از فلز با آلیاژ شكل می گیرد.
  12. زیورآلات محلی: در این گروه ساخت و تولید انواع جهارت محلی و همچنین انواع زیورآلات با استفاده از طلا، نقره و انواع آلیاژها صورت می‌گیرد. مانند انواع گوشواره، گرنبند و دستبند.
  13. سنگتراشی و حكاكی روی سنگ: شامل مصنوعاتی می گردد كه مواد اولیه آنها از  انواع سنگ ها نظیر فیروزه، مرمر، یشم، سنگ سیاه، سنگ سفید(آلاباستر) و … تشكیل شده است و به كمك ابزار و وسایل مختلف تراشیده یا حكاكی می شود مثل هنر معرق سنگ، انواع ظروف، پایه چراغ، قاب عكس، انواع نگین‌ها
  14. صنایع چوبی: رشته‌هایی نظیر نازک کاری روی چوب، خراطی، معرق، خاتم سازی، منبت و نظایر آن که مواد اولیه اصلی مورد مصرف آنها را چوب تشکیل می‌دهد، در این گروه قرار دارند.
  15. حصیر بافی: کلیه محصولاتی که در ساخت آن‌ها از الیاف ساقه و شاخه‌های گیاهان استفاده می‌شوند در این گروه هستند مانند هنر حصیربافی، بامبو بافی، مروا بافی، ترکه بافی، چم بافی، سبد بافی، چیغ بافی
  16. -كاشی کاری: صنعتی است با سابقه كه طی آن انواع كاشی ها با استفاده از طرح ها و نقش های سنتی برای استفاده در ابنیه مذهبی و تاریخی از طریق قالب گیری گل رس، پختن آن در كوره و لعاب زنی، نقاشی، و پخت مجدد در کوره ساخته و پرداخته می شود.
  17. ملیله كاری: منظور ساخت اشیاء مختلف نظیر سرویس چایخوری ، تنگ و همچنین برخی از زینت آلات با استفاده از مفتول های نقره، طلا و مس و به كمك ابزار و وسایل ساده فلز كاری نظیر حدیده، انبر، قیچی ، كوره مخصوص و … می باشد.
  18. میناكاری: در اینجا مراد، ساخت بدنه فلزی، لعاب كاری، پخت، نقاشی و پخت مجدد اشیاء در كوره می باشد كه تمامی این مراحل به كمك ابزار و وسایل ساده با استفاده از طرح های اصیل و سنتی در مرحله ی نقاشی انجام می پذیرد.
  19. ریسندگی و تابیدن الیاف پشمی و پنبه‌ای: این رشته همانگونه که از نامش پیداست کار تبدیل پشم و پنبه به نخ را شامل می‌شود و خود یک گروه را تشکیل می‌دهد.
  20. ساخت اشیاء مستظرفه و هنری: ساخت اشیاء و وسایل ظریفی است كه در آنها عامل هنر به مراتب بیش از فنون تولیدی دخالت دارد و شامل مینیاتورسازی، نقاشی روی صدف، پاپیه ماشه و تذهیب می شود.
  21. ساخت سایر فرآورده های دستی: منظور ساخت سایر محصولات دستی نظیر فیروزه نشانی (فیروزه كوبی) طلاكوبی روی فولاد، انواع عروسك های محلی، تخت كشی گیوه، ماسك و چترهای تزئینی است كه با ابزار و وسایل دستی و با استفاده از طرح های سنتی ساخته و پرداخته می شود.

منبع

کتاب صنایع دستی و گردشگری، شادی فروغی، انتشارات چهار باغ، ۱۳۹۱

کتاب آشنایی با صنایع دستی ایران، دفتر تأليف کتاب‌های درسی فنى و حرفه‌اى و کاردانش، شرکت چاپ و نشر کتاب‌هاى درسى ایران، ۱۳۹۴

مقاله صنایع دستی چوبی هنر صنعتی در خدمت اشتغال و تولید، علیرضا درستکار، رشد آموزش فنی و حرفه‌ای و کار و دانش، دور نهم، شماره دو سال ۱۳۹۲

برای خرید صنایع دستی و محصولات دست ساز هنری کلیک کنید

خرید صنایع دستی و دست ساز های هنری از دستینو
0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *